به‌کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی: مطالعه موردی دانشگاه تبریز

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فائقه محمدی ¹

زهرا سرحدی جشاری ²

رحیم پوری ³

¹ استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

² دانشجوی دکترا علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

³ مدرس دانشگاه، جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی، عضو بنیاد ملی نخبگان ایران، تهران، ایران

10.22067/infosci.2026.97076.1271

چکیده

مقدمه و هدف: در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از تحولات بنیادین در عرصۀ پژوهش‌های دانشگاهی ظهور کرده و نقش چشمگیری در تغییر الگوی یادگیری و تولید دانش ایفا نموده است. دانشجویان تحصیلات تکمیلی، به‌عنوان پیشگامان تولید علم، بیش‌ازپیش به ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی متکی شده‌اند و اهداف آموزشی، پژوهشی و حرفه‌ای خود را با بهره‌گیری از قابلیت‌های این فناوری دنبال می‌کنند. ظهور هوش مصنوعی باعث تحول در شیوه‌های جست‌وجو، تحلیل داده‌ها، نگارش علمی و حتی تفکر انتقادی شده است. ابزارهایی همچون چت‌جی‌پی‌تی، کوپایلوت، جمینی، دیپ‌سیک و سایر دستیارهای هوشمند، افق‌های تازه‌ای در تسهیل پژوهش دانشگاهی گشوده‌اند. باوجوداین، سرعت رشد فناوری و گسترش استفاده از ابزارهای تولید محتوا، چالش‌هایی چون صحت علمی، اخلاق در پژوهش و اعتبار منابع را به‌ همراه داشته است. ازآنجا‌که استفاده از هوش مصنوعی در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی روزبه‌روز در حال افزایش است، بررسی نحوه و میزان بهره‌گیری آنان از این ابزارها از منظر آموزشی و پژوهشی اهمیتی ویژه دارد. شناخت دقیق نگرش، آگاهی و مهارت‌های آنان در کاربست هوش مصنوعی، می‌تواند دست‌اندرکاران آموزش عالی را در راستای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری هرچه بهتر، یاری نماید. پژوهش حاضر، با هدف به‌کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی با مطالعۀ موردی دانشگاه تبریز انجام شد و در پی تبیین الگوهای استفاده، فرصت‌ها و چالش‌های مرتبط با این فناوری در محیط دانشگاهی است.
روش‌ها: در این پژوهش با رویکرد پدیدارشناسی به بررسی تجربیات عینی مشارکت‌کنندگان در محیط واقعی پرداخته شد تا درک ژرف‌تری از پدیدۀ مورد مطالعه حاصل شود. نمونۀ‌ پژوهش شامل 18 نفر بود که با روش نمونه‌گیری هدفمند از نوع گلوله‌برفی انتخاب و با آنان مصاحبه‌ نیمه‌ساختار‌یافته انجام شد. داده‌ها از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی مطابق با چهارچوب گلاسر و استراوس تحلیل شد. برای اطمینان از قابلیت اعتماد داده‌ها از روش جمع‌آوری و تحلیل هم‌زمان بر اساس رویکرد مورس و همکاران بهره گرفته شد. در نهایت، تحلیل داده‌ها منجر به استخراج شش مقولۀ اصلی شد که ابعاد گوناگون پدیدۀ مورد بررسی را تبیین می‌کنند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که دانشجویان تحصیلات تکمیلی از هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف ازجمله نگارش علمی، تحلیل داده‌ها، ایده‌پردازی، کدنویسی و آموزش بهره می‌برند. بیشترین استفاده در فعالیت‌های پژوهشی (به‌ویژه مقاله‌نویسی و تحلیل داده) مشاهده شد. مزایای اصلی گزارش‌شده شامل صرفه‌جویی در زمان، تسهیل نگارش علمی، افزایش یادگیری خودسامان، انگیزش پژوهشی و کمک به تفکر انتقادی بود. بااین‌حال، چالش‌هایی همچون نگرانی از دقت اطلاعات، تولید منابع جعلی، و ضعف زیرساخت‌های فناورانه از موانع مهم استفاده مؤثر قلمداد شدند. شرکت‌کنندگان تأکید داشتند که از هوش مصنوعی به‌عنوان «دستیار پژوهشی» استفاده می‌کنند نه جایگزین کامل، و برای اطمینان از صحت اطلاعات، نتایج را از طریق منابع مختلف راستی‌آزمایی می‌کنند.
بحث و نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که هوش مصنوعی به‌طور فزاینده‌ای در فعالیت‌های علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی نفوذ یافته است و نقش آن به‌عنوان ابزار مکمل پژوهش تثبیت شده است. هرچند نوع و شدت استفاده در میان رشته‌ها متفاوت است (علوم انسانی بیشتر در نگارش و زبان و علوم فنی در تحلیل داده و کدنویسی)، اما در مجموع، استفادۀ آگاهانه و انتقادی از این فناوری منجر به ارتقای کیفیت پژوهش‌های دانشگاهی می‌شود. نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای طراحی دوره‌های آموزشی در زمینۀ سواد هوش مصنوعی و سیاست‌گذاری مؤثر در آموزش عالی ایران فراهم آورد.
اصالت: یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنایی برای طراحی دوره‌های آموزشی سواد هوش مصنوعی و تدوین سیاست‌های مؤثر در نظام آموزش عالی ایران باشد.

کلیدواژه‌ها

استفاده از هوش مصنوعی

دانشجویان تحصیلات تکمیلی

پژوهش دانشگاهی

دانشگاه تبریز

موضوعات

• پژوهش های کیفی

---

مراجع

Abernathy, P. (2025). Artificial Intellihence Tools Used In EducationL A Necessity in Today's Modern World.

Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2020). Artificial intelligence in education: A review. IEEE access, 8, 75264-75278.

Costa, R., Costa, A. L., & Carvalho, A. A. (2024). Use of ChatGPT in higher education: A study with graduate students. In Digital transformation in higher education institutions (pp. 121-137). Springer.

Dwivedi, Y. K., Kshetri, N., Hughes, L., Slade, E. L., Jeyaraj, A., Kar, A. K., Baabdullah, A. M., Koohang, A., Raghavan, V., & Ahuja, M. (2023). Opinion Paper:“So what if ChatGPT wrote it?” Multidisciplinary perspectives on opportunities, challenges and implications of generative conversational AI for research, practice and policy. International journal of information management, 71, 102642.

Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (2009). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Transaction publishers.

Grotrian, S., Parriott, L., Griffin, B., Woerth, B., & Rowell, W. (2024). Student Perceptions of ChatGPT and New AI Tools. Educational Research: Theory and Practice, 35(2), 27-30.

Jamshidi, O., & Sobhani, S. M. J. (2026). Analysis of AI tool usage behavior among agricultural students: an integrated approach of structural equation modeling (SEM) and Artificial Neural Network (ANN).

Khajeh, H., & Ayati, M. (2025). An Analysis of the Diminishing and Expanding Aspects of AI Chatbot Usage and Their Multifaceted Applications in Higher Education from a Post-Phenomenological Perspective. Journal of Educational Planning Studies, 14(27), 211-236.

Lai, E. (2011). Critical thinking: A literature review.

Morse, J. M., Barrett, M., Mayan, M., Olson, K., & Spiers, J. (2002). Verification strategies for establishing reliability and validity in qualitative research. International journal of qualitative methods, 1(2), 13-22.

Rahnama, M. R., Nucci, L., Heydari, A., & Janparvar, M. (2025). Pathology of challenges and opportunities in the use of artificial intelligence systems by geography graduate students in Iran. Geography (Regional Planning), 15(61), 36-54.

Valentine, K. D., Kopcha, T. J., & Vagle, M. D. (2018). Phenomenological methodologies in the field of educational communications and technology. TechTrends, 62(5), 462-472.

Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education–where are the educators? International journal of educational technology in higher education, 16(1), 39.