به‌کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی: مطالعه موردی دانشگاه تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فائقه محمدی ¹

زهرا سرحدی جشاری ²

رحیم پوری ³

¹ استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

² دانشجوی دکترا علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

³ مدرس دانشگاه، جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی، عضو بنیاد ملی نخبگان ایران، تهران، ایران

10.22067/infosci.2026.97076.1271

چکیده

مقدمه و هدف: با گسترش هوش مصنوعی در پژوهش‌های دانشگاهی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی بیش از پیش به ابزارهایی مانند چت‌جی‌پی‌تی، کوپایلوت، جمینی و دیپ‌سیک اتکا می‌کنند. با این حال، چالش‌هایی مانند صحت علمی و اخلاق پژوهش نیز پدید آمده است. هدف این پژوهش، بررسی الگوهای استفاده، فرصت‌ها و چالش‌های به‌کارگیری هوش مصنوعی در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه تبریز است.
روش‌ها: این پژوهش با رویکرد پدیدارشناسی انجام شد. نمونه پژوهش شامل ۱۸ دانشجو بود که به روش هدفمند-گلوله‌برفی انتخاب شدند و مورد مصاحبه نیمه‌ساختاریافته قرار گرفتند. داده‌ها از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی (چهارچوب گلاسر و استراوس) و با رویکرد جمع‌آوری و تحلیل هم‌زمان (مورس و همکاران) تحلیل شدند که در نهایت به استخراج شش مقوله اصلی انجامید.
یافته‌ها: دانشجویان از هوش مصنوعی در نگارش علمی، تحلیل داده‌ها، ایده‌پردازی، کدنویسی و آموزش استفاده می‌کنند که بیشترین کاربرد آن در مقاله‌نویسی و تحلیل داده است. صرفه‌جویی در زمان، تسهیل نگارش و تقویت تفکر انتقادی از مزایا، و نگرانی از دقت اطلاعات، منابع جعلی و ضعف زیرساخت‌ها از چالش‌های اصلی بودند. مشارکت‌کنندگان از هوش مصنوعی صرفاً به عنوان «دستیار پژوهشی» بهره می‌برند و خروجی‌ها را راستی‌آزمایی می‌کنند.
بحث و نتیجه‌گیری: هوش مصنوعی نقش خود را به عنوان ابزار مکمل پژوهش تثبیت کرده است (کاربرد در علوم انسانی بیشتر در نگارش و زبان، و در علوم فنی در تحلیل داده و کدنویسی). استفاده آگاهانه و انتقادی از آن موجب ارتقای کیفیت پژوهش می‌شود.
اصالت: این پژوهش مبنایی کاربردی برای طراحی دوره‌های آموزش «سواد هوش مصنوعی» و تدوین سیاست‌های حمایتی و نظارتی در نظام آموزش عالی ایران فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

استفاده از هوش مصنوعی

دانشجویان تحصیلات تکمیلی

پژوهش دانشگاهی

دانشگاه تبریز

موضوعات

• پژوهش های کیفی

---

مراجع

Abernathy, P. (2025). Artificial Intellihence Tools Used In EducationL A Necessity in Today's Modern World.

Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2020). Artificial intelligence in education: A review. IEEE access, 8, 75264-75278.

Costa, R., Costa, A. L., & Carvalho, A. A. (2024). Use of ChatGPT in higher education: A study with graduate students. In Digital transformation in higher education institutions (pp. 121-137). Springer.

Dwivedi, Y. K., Kshetri, N., Hughes, L., Slade, E. L., Jeyaraj, A., Kar, A. K., Baabdullah, A. M., Koohang, A., Raghavan, V., & Ahuja, M. (2023). Opinion Paper:“So what if ChatGPT wrote it?” Multidisciplinary perspectives on opportunities, challenges and implications of generative conversational AI for research, practice and policy. International journal of information management, 71, 102642.

Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (2009). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Transaction publishers.

Grotrian, S., Parriott, L., Griffin, B., Woerth, B., & Rowell, W. (2024). Student Perceptions of ChatGPT and New AI Tools. Educational Research: Theory and Practice, 35(2), 27-30.

Jamshidi, O., & Sobhani, S. M. J. (2026). Analysis of AI tool usage behavior among agricultural students: an integrated approach of structural equation modeling (SEM) and Artificial Neural Network (ANN).

Khajeh, H., & Ayati, M. (2025). An Analysis of the Diminishing and Expanding Aspects of AI Chatbot Usage and Their Multifaceted Applications in Higher Education from a Post-Phenomenological Perspective. Journal of Educational Planning Studies, 14(27), 211-236.

Lai, E. (2011). Critical thinking: A literature review.

Morse, J. M., Barrett, M., Mayan, M., Olson, K., & Spiers, J. (2002). Verification strategies for establishing reliability and validity in qualitative research. International journal of qualitative methods, 1(2), 13-22.

Rahnama, M. R., Nucci, L., Heydari, A., & Janparvar, M. (2025). Pathology of challenges and opportunities in the use of artificial intelligence systems by geography graduate students in Iran. Geography (Regional Planning), 15(61), 36-54.

Valentine, K. D., Kopcha, T. J., & Vagle, M. D. (2018). Phenomenological methodologies in the field of educational communications and technology. TechTrends, 62(5), 462-472.

Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education–where are the educators? International journal of educational technology in higher education, 16(1), 39.