مدل‌سازی شناختی فازی راهبردهای تحقیقات بازار در توسعه محصولات دانش‌بنیان با تأکید بر نقش واحد تحقیقاتی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

آوا ایمانی ¹

علی شریعت نژاد ²

راضیه ایمانی ³

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه مدیریت، دانشکده مدیریت، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

² دانشیار، گروه مدیریت، دانشکده مدیریت، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

³ کارشناسی ارشد آمار زیستی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران

10.22067/infosci.2026.98673.1278

چکیده

مقدمه و هدف: محصولات دانش‌بنیانی که بدون پشتوانۀ تحقیقات بازار عمیق طراحی و عرضه می‌شوند، اغلب با شکست مواجه شده یا نمی‌توانند به پتانسیل کامل خود در بازار دست یابند. با توجه به ضرورت توسعۀ پایدار و رقابت‌پذیر این محصولات در محیط پویا و فناورانه، پژوهش حاضر با هدف شناسایی راهبردهای تحقیقات بازار در توسعۀ محصولات دانش‌بنیان، ارائۀ نقشۀ شناختی فازی از روابط علی میان این راهبردها، و تبیین نقش واحد تحقیقاتی به‌عنوان نهاد سازمانیِ هماهنگ‌کننده و تسهیل‌گر در این فرآیند انجام شده است.
روش­ها: پژوهش حاضر ازنظر هدف کاربردی و از حیث گردآوری اطلاعات، پیمایشی ـ اکتشافی است. این پژوهش با رویکرد آمیخته (کیفی ـ کمی) و بر مبنای فلسفۀ قیاسی ـ استقرایی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل خبرگان (اساتید دانشگاه و مدیران شرکت‌های دانش‌بنیان) است که با نمونه‌گیری هدفمند و براساس اصل کفایت نظری، ۲۹ نفر انتخاب شدند. ابزار گردآوری در بخش کیفی، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و در بخش کمی، پرسشنامۀ مقایسۀ زوجی مبتنی بر طیف فازی پنج‌ ارزشی لیکرت بود. روایی و پایایی بخش کیفی از طریق روایی محتوایی و نظری و نیز روش‌های پایایی درون‌کدگذار و بین‌کدگذار (با ضریب کاپای کوهن 85/0 و 92/0) تأیید شد. در بخش کمی نیز روایی محتوایی (CVR و ­CVI) و پایایی بین ارزیابان (ضریب همبستگی درون‌طبقه‌ای ICC=0/87 و ضریب توافق کندال= 85/0) مورد تأیید قرار گرفت. تحلیل داده‌های کیفی با روش تحلیل مضمون و داده‌های کمی با روش نقشۀ شناختی فازی (شامل فازی‌سازی، فازی‌زدایی، محاسبۀ شاخص‌های تأثیرگذاری، تأثیرپذیری و مرکزیت، و ترسیم روابط علی) انجام شد.
یافته‌ها: در بخش کیفی، ۲۰ راهبرد تحقیقات بازار در توسعۀ محصولات دانش‌بنیان شناسایی شد که عبارت‌اند از: تحلیل رقبا، مشاهدۀ مستقیم رفتار مشتری، گروه‌های کانونی، مصاحبه‌های عمیق، نظرسنجی آنلاین، تحلیل داده‌های ثانویه، آزمون مفهوم، تحلیل روندهای آینده، نقشه‌برداری تجربۀ مشتری، پایش شبکه‌های اجتماعی، تست کاربردپذیری نمونۀ اولیه، توسعۀ پرسونای خریدار، پژوهش قوم‌نگاری، تست A/B، تحلیل احساسات با هوش مصنوعی، پیش‌بینی تقاضا، کاوش داده‌های کلان، شبیه‌سازی بازار، جمع‌آوری بازخورد متمرکز و تحلیل قیف فروش. در بخش کمی، سه راهبرد برتر براساس شاخص مرکزی به‌ دست آمد: ۱) انجام مصاحبه‌های یک‌به‌یک با مشتریان یا متخصصان برای درک عمیق‌تر نیازها و انگیزه‌ها (شاخص مرکزی 69/19)، ۲) بررسی محصولات، راهبردهای قیمت‌گذاری، بازاریابی و توزیع رقبا برای شناسایی شکاف‌های بازار و فرصت‌های تمایز (56/19)، و ۳) آزمایش محصول یا نمونۀ اولیه با کاربران برای ارزیابی سهولت استفاده، عملکرد و تجربۀ کاربری (۱۹/۵۵). همچنین مدل روابط علی نشان داد که این سه راهبرد در چرخه‌ای بازخوردی و هم‌افزا عمل می‌کنند.
بحث و نتیجه‌گیری: سه راهبرد برتر به‌صورت مکمل و نه سلسله‌مراتبی عمل می‌کنند و همگرایی آن‌ها را می‌توان با مدل تبدیل دانش SECI نوناکا و تاکوچی تبیین کرد: مصاحبه‌های عمیق (اجتماعی‌سازی)، تست نمونۀ اولیه (برونی‌سازی)، و تحلیل رقبا (ترکیب) به‌ترتیب دانش نهفتۀ مشتری را به دانش آشکار و نظام‌مند تبدیل کرده و در نهایت از طریق درونی‌سازی به دانش عملیاتی سازمان منجر می‌شوند. واحد تحقیقاتی به‌عنوان بستر تعامل (Ba) و تسهیل‌گر این چرخه، نقش کلیدی در مدیریت دانش بازار ایفا می‌کند. نتایج تأیید می‌کند که برای محصولات دانش‌بنیان، روش‌های تعاملی و اکتشافی (به‌جای روش‌های کمی صِرف) شکاف عدم‌قطعیت بازار را پر می‌کنند. پیام عملی آن است که کارآفرینان و مدیران باید منابع خود را ابتدا بر این سه محور متمرکز کنند و واحد تحقیقاتی را به‌عنوان متولی اصلی تبدیل دانش بازار به دانش فنی و عملیاتی تقویت نمایند.
اصالت: این پژوهش برای نخستین بار با بهره‌گیری از رویکرد شناختی فازی، به شناسایی و اولویت‌بندی روابط علی میان راهبردهای تحقیقات بازار در بستر خاص شرکت‌های دانش‌بنیان پرداخته و نقش ساختاری و شناختی واحد تحقیقاتی را به‌عنوان متغیر تسهیل‌گر و هماهنگ‌کننده در فرآیند تبدیل دانش نهفته به دانش آشکار مدل‌سازی کرده است. این پژوهش علاوه‌بر گسترش مرزهای دانش در حوزۀ مدیریت بازار و نوآوری، چهارچوبی عملیاتی برای مدیران واحدهای تحقیقاتی فراهم می‌آورد تا شکاف بین دانش فنی و دانش بازار را کاهش داده و نرخ موفقیت تجاری‌سازی محصولات دانش‌بنیان را افزایش دهند.

کلیدواژه‌ها

استراتژی

تحقیقات بازار

محصولات دانش بنیان

نقشه شناختی فازی

موضوعات

• مدیریت دانش

---