شناسایی ریشه‌ها و تحلیل پیامدهای پدیده شکاف دیجیتالی در جوامع کمتر برخوردار؛ یک مطالعه اکتشافی در میان زنان روستایی در سیستان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

بنیتا کیخا

استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه شهید بهشتی(ره)، تهران، ایران

10.22067/infosci.2026.97130.1266

چکیده

مقدمه و هدف: پژوهش حاضر با هدف توسعۀ سواد دیجیتالی زنان روستایی، به شناسایی ریشه‌ها و تحلیل دلایل و پیامدهای شکاف دیجیتالی با تکیه بر نظریۀ «عدالت رالز»؛ می‌پردازد.
روش‌ها: پژوهش ازنظر هدف توسعه‌ای و در زمرۀ مطالعات کیفی جای دارد و با رویکرد اکتشافی چندبُعدی انجام شده است. بافت پژوهش در فاز اول نظریۀ «عدالت رالز» بود که با روش تحلیل محتوای کیفی، کدگذاری و تحلیل شد و نتایج آن در فاز دوم پژوهش برای طراحی پرسش‌های مصاحبه استخراج شد. جامعۀ پژوهش 17 نفر از زنان روستانشین منطقۀ سیستان در استان مرزی سیستان و بلوچستان بودند که با نمونه‌گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع انتخاب شدند و با مصاحبۀ حضوری عمیق نیمه‌ساختاریافته مورد تحلیل قرار گرفتند. روایی پرسش‌های مصاحبه با روش روایی محتوایی توسط متخصصان سواد دیجیتالی و ضریب پایاییِ کدگذاری‌ هولستی محاسبه شد. کدگذاری و تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه با تلفیق روش تحلیل مضمون و الگوی کلایزی با استفاده از نرم‌افزار مکس‌کیودی انجام شد.
یافته‌ها: نتایج تحلیل محتوای نظریۀ «عدالت رالز» با سه کد محوری، آزادی‌های اساسی، اصل تفاوت و کالاهای اولیه حاصل آمد. مؤلفه‌های آسیب‌شناختی شکاف دیجیتال نیز در پنج محور میزان دسترسی به اینترنت، موانع فرهنگی استفاده از فناوری، تأثیر آموزش دیجیتال در به دست آوردن فرصت‌های شغلی، مشکلات زیرساختی و نقش بخش خصوصی؛ حاصل آمد. نتایج نشان می‌دهد که شکاف دیجیتالی در میان زنان روستایی پدیده‌ای ساختاری و ریشه‌دار در سه سطح اصلی است که ریشه در نابرابری جنسیتی (در سطح خرد)؛ محرومیت‌های منطقه‌ای (در سطح میانی) و سیاست‌گذاری‌های ناکارآمد (در سطح کلان) دارد.
بحث و نتیجه‌گیری: کاهش شکاف دیجیتالی زنان روستایی مستلزم‌گذار از رویکردهای صرفاً فنی و تک‌عاملی به رویکردی یکپارچه و چندسطحی است که هم‌زمان نابرابری‌های جنسیتی، محرومیت‌های منطقه‌ای و ناکارآمدی‌های سیاست‌گذاری را هدف قرار دهد. تحقق عدالت دیجیتالی نیز نیازمند توانمندسازی زنان، توسعۀ زیرساخت‌های ارتباطی، آموزش مبتنی بر سواد دیجیتالی انتقادی و مشارکت فعال آنان در فرایند سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی است.
اصالت: نتایج حاصل از این پژوهش ضمن ارائۀ تصویری از ریشه‌ها و پیامدهای شکاف دیجیتالی در میان زنان مناطق روستایی و کم برخوردار؛ نشان داد که فقدان زیرساخت‌های فنی و دسترسی کافی به فناوری‌های دیجیتال، نبود آموزش مناسب و موانع فرهنگی و جنسیتی نقش مهمی در ایجاد و تشدید این شکاف دارند. نتایج این تحلیل بر لزوم اتخاذ رویکردهای یکپارچه و چندسطحی در جهت تحقق عدالت دیجیتالی تأیید می‌کند و راهبردهای عملی حاصل از آن می‌تواند تصمیم‌سازان و برنامه‌ریزان را در جهت کاهش شکاف دیجیتالی و طراحی برنامه‌های مؤثر برای توسعه سواد دیجیتالی زنان روستایی یاری نماید. این راهبردها مبتنی بر توانمندسازی زنان با رویکردهای فرهنگی ـ ‌اجتماعی و توسعۀ زیرساخت‌های ارتباطی و برنامه‌های آموزشی است.

کلیدواژه‌ها

سواد دیجیتالی

شکاف دیجیتالی

نظریه عدالت رالز

زنان روستایی

سیستان

موضوعات

• جامعه اطلاعاتی

---

مراجع

Abbasikasbi, H. (2021). "Ontology of digital divide in Iran and strategies for overcoming it; a study of villages of Qom province". Media and Culture, 11(1), 195-212. [In Persian].

Bernard, H. R. & Ryan, G. W. (2003). Analyzing qualitative data: Systematic approaches. Sage Publications.

Britannica (2025). Digital divide. Encyclopædia Britannica.

Chen, L. L., Guo, Z. & Liang, Q. (2026). "Gender differences in digital literacy: A systematic and meta-analytic review across developmental stages and socio-cultural contexts''. Frontiers in Psychology, 17. DOI:10.3389/fpsyg.2026.1673694

Colaizzi, P. F. (1978). Psychological research as the phenomenologist views it. Existential-phenomenological alternatives for psychology. R. S. Valle and M. King, Oxford University Press: 48-71.

Directorate-General for Employment, S. A. and Inclusion (2024). PROFEA programme evaluation report. European Commission.

Embroker, T. (2025). "Top 16 cybersecurity threats in 2025."

Farahani, H. & Mozaffari QarahBolagh, S. (2024). "Evaluation of the effects of information and communication technology on the empowerment of rural women: A case study of Kaghazkonan District, East Azarbaijan Province". Rural Development, 27(106), 73-85. [In Persian].

Faraji Sabokbar, H., Nemati, M. & Khaki, A. (2012). "Reviewing the mechanism of information technology on rural women's empowerment based on model DEA (case study: the village of Gharn Abad) ". Woman in Development & Politics, 10(1), 125-138. [In Persian].

Holsti, O. R. (1969). Content analysis for the social sciences and humanities. Addison-Wesley.

Hosami, A. & Jokela, T. (2018). "Gendered digital divides: Cultural norms and access to ICT in rural communities". International Journal of Gender and Technology, 7(1), 23-41.

Hosami, B. (2019). Digital gender divide and empowering women in the digital age: A critical approach in Iranian society.

Kaletski-Maisel, G. & Jowallah, R. (2025). Empowering Citizens: Preparing for the Future of Digital Literacy and AI in Education. Digital Citizenship and the Future of AI Engagement, Ethics, and Privacy, IGI Global Scientific Publishing: 33-150.

Keykha, B. (2014). Investigating the status of new information and communication technologies and their role in empowering rural women in the Sistan region. Proceedings of the National Conference on Women and Sustainable Rural Development, Ferdowsi University of Mashhad. [In Persian].

Mohammadi, A., Panahi Kazerouni, M. Reihani, M., Jamileh, S. M. & Asadollahzadeh, A. (2025). "The transformation of learning in the digital age and its impact on girls' education." Women's Interdisciplinary Research, 7(1), 73-85. [In Persian].

Molaei Hashjin, N., Moradi, M. & Mohammadi, M. (2011). "The role of the offices of information and communication technology (ICT) in the rural sustainable development of Meshkinshahr Township." Human Geography Research Quarterly, 44(4), 147-168. DOI:10.22059/jhgr.2013.29389 [In Persian].

Muringa, T. P. & Shava, E. (2025). "Digital empowerment of women in the South African public sector". Frontiers in Sociology, 10, 1-10. DOI:10.3389/fsoc.2025.1604857

Omidvar, N. & Tavakoli, M. (2023). "Analysis of the rural digital literacy policy in Iran". Journal of Research and Rural Planning, 12(1), 95-109. [In Persian].

Pascoe, J. (1998). Adding generic contextual capabilities to wearable computers. Digest of Papers. Second International Symposium on Wearable Computers, IEEE.

Picard, R. W. (2013). Affective computing, MIT Press.

Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.

Short, J. C., Broberg, J. C., Cogliser, C. C. & Brigham, K. H. (2010). "Construct validation using computer-aided text analysis (CATA)." Organizational Research Methods, 13(2), 320-347.

Shakeel, K., Hanif, S. & Shah, S. A. A. (2026). "Empowering women through digital literacy: A study of Islamabad women's colleges." Journal of Development and Social Sciences, 7(3), 164-174. DOI: https://doi.org/10.47205/jdss.2026(7-III)14

Showkat, M., Mabrouk, F., Nagina, R., & Gautam, S. (2025). "Exploring the influence of digital life on women's social engagement: The role of digital literacy". Journal of Scientific & Industrial Research, 84(9), 1014-1025. DOI:10.56042/jsir.v84i9.16394

Streubert Speziale, H. & Carpenter, D. R. (2011). Qualitative research in nursing: Advancing the humanistic imperative. Lippincott Williams & Wilkins.

Sumsub (2025). Addressing the digital divide: The global challenge of digital exclusion and policy pathways for economic equality [White paper], Sumsub.

Tabatabaeeamid, B., Shahraki. M. & Ahmadpour, A. (2026). "Indigenous narratives of rural women on the impacts of digital literacy on empowerment and local economy (A study in Oghan Region, Golestan Province)". Social Business, 3(2), 67-88. DOI:10.22059/jsbu.2026.407137.1084. [In Persian].

UNESCO (2023). Global Education Monitoring Report: Technology in Education. UNESCO Publishing Paris.

Van Dijk, J. (2020). The digital divide. Polity Press.

World, B. (2021). World development report 2021: Data for better lives. World Bank.

Zarrabi, A., Alizadeh J., Rahimi, A. & Babanasab, R. (2014). "Spatial analysis and prioritization of cities of West Azerbaijan for information and communication technology development and digital divide reduction." Geographical Research Quarterly, 29(2), 15-38. URL: http://georesearch.ir/article-1-395-fa.html. [In Persian].