نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار/گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 دانش آموخته/دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

3 استاد مدعو گروه علم اطلاعات و دانش شناسی/ دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

چکیده

مقدمه: مجموعه‌سازی به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین فعالیت‌ها در کتابخانه مطرح می‏باشد و به‌دلیل اینکه یکی از موارد رضایت مراجعه‌کنندگان از کتابخانه منابع آن محسوب می‏شود، از حساسیت بالایی برخوردار است. پژوهش حاضر به تحلیل فرآیند مجموعه‌سازی کتاب‌های چاپی و الکترونیکی در کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های دولتی تحت نظارت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در سطح تهران می‏پردازد.
روش‏شناسی: پژوهش به لحاظ هدف، کاربردی است که با رویکرد کیفی از نوع پدیدارشناسی انجام شد. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، شامل 15 سؤال باز بود که از طریق آن با 10 کارشناس مجموعه‌سازی یا معاون کتابخانه‌ دانشگاهی مصاحبه به عمل آمد. برای طراحی سؤالات مصاحبه، مطالعات کتابخانه‌ای در حوزه فرایند مجموعه‌سازی و خط‌مشی مجموعه‌سازی در کتابخانه‌ها صورت گرفت.
یافته ‏‏ها: یافته ‏ها نشان داد مجموعه‌سازی کتاب‌ها‌ی چاپی در کتابخانه‏های موردمطالعه را می‌توان تحت تأثیر عواملی همچون سیاست‌های مجموعه‌سازی، شناسایی نیازهای کاربران، فراهم‌آوری منابع، بودجه و ارزیابی مجموعه مقوله‏بندی کرد. برای مجموعه‌سازی کتاب‌های الکترونیکی خط‌مشی مدونی وجود نداشت و برای فراهم‌آوری آن‎ها از روش‌های دانلود رایگان، خرید مجموعه‌ای منابع، اشتراک پایگاه‌های اطلاعاتی و یا مبادله بین‌کتابخانه‌ای استفاده می‌شد. از جمله چالش‌های مجموعه‏سازی در کتابخانه‏ها، فراهم نبودن خط‌مشی مکتوب، نیاز به دانش‌افزایی کتابداران و ضعف نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای بود.
نتیجه: مطابق با یافته‏ها، می‌توان نتیجه گرفت سازوکار مجموعه‌سازی در کتابخانه‌های موردمطالعه، فاقد گروهی از مؤلفه‌های مهم، مانند خط‌مشی مدون مجموعه‌سازی، اصول مشخص انتخاب و کمیته‌های انتخاب و همچنین ارزیابی مستمر مجموعه است. همچنین مجموعه‌ای از عوامل بیرونی و درونی در کاستی‌های موجود، دخیل هستند. تحریم‌های بین‌المللی، سیاست‌های کلی دانشگاه و نحوه تخصیص بودجه کتابخانه‌ها، جدی نگرفتن لزوم تهیه خط‌مشی مدون مجموعه‌سازی، نبود برنامه‌ریزی مشخص برای ارزیابی مجموعه، از جمله عوامل تأثیرگذار بودند. از نتایج پژوهش حاضر می‌توان برای شناسایی شیوه‌های مجموعه‌سازی در کتابخانه‌های دانشگاهی بهره گرفت و در جهت رفع نواقص و چالش‌های مجموعه‌سازی گام برداشت.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Collection Development Process of Books in Central Library of Universities in Tehran

نویسندگان [English]

  • Zoya Abam 1
  • Behnaz Rahmani 2
  • Najmeh Salemi 3

1 AssociateDepartment of Information Science, Alzahra University, Tehran. Iran

2 Graduated Alzahra University, Tehran, Iran

3 Department of Information Science, Faculty of Education & Psychology, Alzahra University, Tehran. Iran

چکیده [English]

Introduction: Collection Development is considered as one of the most basic activities affects the user satisfaction with libraries.The purpose of this study was to analyze the collection development of printed and electronic books in the central libraries of universities under the supervision of the Ministry of Science, Research and Technology in Tehran.
Methodology: The study was an applied in terms of purpose, which has been done with a qualitative approach of phenomenological type. The data gathering tool was a semi-structured interview, including 15 open- ended questions, through which 10 collection experts or managers of the central libraries of universities in Tehran were interviewed. To design the interview questions, library studies were conducted in the field of collection development, its policy and the process of collecting resources in libraries.
Findings: Collection development process in academic libraries in the fields of printed books was influenced by factors that were classified into categories of collection development policies, identification of user needs, provision of sources, budget and collection evaluation. There was no written policy for e-book collection and free downloading, purchasing resources collectively, subscribing through databases, or exchanging and collaborating between libraries were used to provide them. The challenges of libraries in collection development consist of the lack of written policy, the need for librarians to increase their knowledge and library softwares weakness.
Conclusion: It can be concluded central libraries lack a group of important components of collection development. Accordingly, it can be concluded that a set of external and internal factors are involved in the shortcomings. International sanctions, university policies and the way the budget are allocated, the lack of need for collection policy and the lack of planning for collection evaluation were among the influential factors. The results of the present study can be used to identify the collection development methods currently used in university libraries and to address the their weaknesses and challenges.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Acquisition
  • Collection development
  • Information resources
  • University libraries
ابرامی، هوشنگ. (1378). شناختی از دانششناسی (علوم کتابداری و دانشرسانی). به کوشش رحمت‏الله فتاحی. تهران: زوار.
اشتهار، نرگس. (1387). بررسی و ارزیابی نحوه مجموعهسازی منابع در کتابخانه مرکزی و کتابخانههای اقماری آستان قدس رضوی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی. دانشگاه الزهرا.
افشار، ابراهیم (1381). نظریه در مجموعه‌سازی. کتابداری و اطلاعرسانی، 19، 13-1. بازیابی 10 اسفند 1396، از: http://lis.aqr-libjournal.ir/article_47428.html
افشار، ابراهیم (1385). مدیریت مجموعه. دائره‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی. بازیابی 7 اسفند 1396، از:
اقارب‌پرست، مریم (1390). بررسی عوامل مؤثر بر بهبود مجموعهسازی منابع الکترونیکی از دیدگاه کتابداران و کارکنان کتابخانههای دانشگاهی شهر اصفهان. پایان‏نامه کارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور واحد خراسان رضوی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
بیگدلی، زاهد و کوهی‌ رستمی، منصور (1388). خط‌مشی‌های مجموعه‌سازی کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های کشور. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 21، 2 (پیاپی 2)، 159 – 146. بازیابی 28 بهمن 1396، از: http://nastinfo.nlai.ir/article_224.html
پیمانی، حمید (1390). بررسی چگونگی تدوین خطمشی مجموعهسازی در دانشگاههای ایران: مطالعه موردی دانشگاه تهران. پایان‏نامه کارشناسی ارشد دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران.
رحمانی، سمانه، عباسی، زهره و صنعت‏جو، اعظم (1393). واکاوی مؤلفه‌های اساسی خط‌مشی مجموعه‌سازی و مدیریت مجموعه مرکز اطلاع‌رسانی و کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد. پژوهشنامه کتابداری و اطلاعرسانی، 6(1)، 321-340. DOI: 10.22067/RIIS.V6I1.41634
سلطانی، پوری (1378). خدمات فنی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
سینایی، علی (1376). مجموعهسازی در کتابخانهها. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها: (سمت).
شادان‌پور، فرزانه (1384). خط‌مشی و گسترش مجموعه. فصلنامه کتاب،16، 1(پیاپی 1)، 62 – 53. بازیابی 19 بهمن 1396، از: http://nastinfo.nlai.ir/article_633.html
شیخی‌هونجانی، مهدیه (1394). آسیب‌شناسی مجموعه‌سازی کتابخانه دانشگاه اصفهان با توجه به نظر کاربران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی. دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی.
کرسول، جان دبلیو و کلارک، ویکی پلانو (1390). روش‌های پژوهش ترکیبی. ترجمه علیرضا کیامنش. تهران: آییژ.
محسنی، حمید (1387). مجموعه‌سازی و خدمات تحویل مدرک. تهران: نشر کتابدار.
معرف‌زاده عبدالحمید و مهدی‌فر، امین (1390). مقایسه‌ی فرایند مجموعه‌گستری کتابخانه‌های دانشگاه اصفهان و دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، به‌منظور ارائه‌ الگوی مناسب مجموعه‌گستری در کتابخانه‌های مذکور. مدیریت اطلاعات سلامت، 8، 4 (پیاپی 20)، 512-523. بازیابی 19 بهمن 1396، از: https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=151324
میرزایی، خلیل (1395). کیفی ‌پژوهی پژوهش، پژوهشگری و پژوهش‌نامه‌نویسی. تهران: فوژان.
Chaputula, A. H., & Kanyundo, A. J. (2014). Collection development policy: How its absence has affected collection development practices at Mzuzu University Library. Journal of Librarianship and Information Science, 46(4), 317–325. https://doi.org/10.1177/0961000614531005
Filson, C. K. (2018). Comparative study of collection management practices of academic libraries. Library Management, 39(1/2), 66-77. https://doi.org/10.1108/LM-12-2016-0096
Khan, G., & Bhatti, R. (2016). An analysis of collection development in the university libraries of Pakistan. Collection Building, 35(1), 22-34. https://doi.org/10.1108/CB-07-2015-0012