پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی

پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی

شناسایی عوامل مؤثر و تدوین الگوی پیشنهادی برای رفتار برنامه‌ریزی نشده کاربران در استفاده از منابع و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی: مطالعه‌ای ترکیبی

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه فردوسی مشهد
2 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات
3 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان
چکیده
مقدمه: یکی از مسائل مهم در حوزه رفتار مراجعان به کتابخانه‌ها، رفتار برنامه‌ریزی نشده[1] آن‌ها است که می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه میزان استفاده از منابع و خدمات و یا افزایش فرهنگ استفاده از کتابخانه‌ها در درون جوامع ایفا ‌کند. ازاین‌رو، پژوهش حاضر، با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر رفتار برنامه‌ریزی نشده کاربران در استفاده از منابع و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی به‌منظور ارائه الگوی پیشنهادی انجام شده است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر به لحاظ هدف از نوع کاربردی است که با رویکرد ترکیبی (کیفی- کمی) و با استفاده از روش نظریه‌پردازی زمینه‌ای[2] در بخش کیفی و روش پیمایشی- تحلیلی در بخش کمی انجام شده است. ابزار گردآوری داده‌های بخش کیفی مصاحبه عمیق و نیمه ساختاریافته و بخش کمی پرسشنامه محقق ساخته بود. جامعه پژوهش در بخش کیفی را اعضای هیئت‌علمی و صاحب‌نظران سه حوزه‌ موضوعی کتابداری و اطلاع‌رسانی، مدیریت و روانشناسی تشکیل دادند که با روش نمونه­گیری هدفمند ترکیبی (هدفمند و سپس گلوله برفی) تعداد 12 نفر به‌عنوان حجم نمونه انتخاب شدند. جامعه پژوهش در بخش کمی دانشجویان عضو کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های فردوسی مشهد، شهید چمران اهواز، تبریز، شیراز و پردیس دانشگاه تهران بودند و حجم نمونه 600 نفر تعیین گردید. تجزیه‌وتحلیل و کدگذاری داده‌های مصاحبه‌ها با استفاده از نرم‌افزار تحلیل داده‌های کیفی MAXQDA 10 انجام شد و در بخش کمی برای تحلیل داده‌ها از روش معادلات ساختاری و نرم‌افزار لیزرل استفاده شد.
یافته‌ها: بر اساس یافته‌های بخش کیفی پژوهش، عوامل محیطی، منابع و خدمات اطلاعاتی، منابع انسانی، ویژگی‌های فردی، عامل موقعیتی زمان و عوامل فرهنگی و اجتماعی به‌عنوان عوامل مؤثر بر رفتار برنامه‌ریزی نشده‌ی کاربران در استفاده از منابع و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی شناسایی شدند و بر این پایه مدل عملیاتی این نوع از رفتارها طراحی گردید. بر پایه مدل عملیاتی، نتایج بخش کمی نشان داد عوامل محیطی از طریق عامل موقعیتی زمان و همچنین عوامل فرهنگی و اجتماعی از طریق ویژگی‌های فردی کاربران بر بروز رفتار برنامه‌ریزی نشده آن‌ها در استفاده از منابع و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی تأثیرگذار هستند؛ درصورتی‌که منابع و خدمات اطلاعاتی و منابع انسانی تأثیر معناداری بر بروز این نوع از رفتارها ندارند. درنهایت الگوی پیشنهادی عوامل مؤثر بر رفتار برنامه‌ریزی نشده مراجعان در استفاده از منابع و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی بر اساس نتایج بخش کیفی و کمی پژوهش، طراحی گردید.
نتیجه‌گیری: با توجه به یافته‌های پژوهش، به نظر می‌رسد، کتابخانه‌های دانشگاهی باید به‌منظور استفاده بهینه و مؤثر از منابع و خدمات، جذب مخاطب و افزایش سطح آگاهی و اطلاعات عمومی مراجعان، به عوامل مؤثر بر رفتار برنامه‌ریزی نشده مراجعان در استفاده از منابع و خدمات کتابخانه‌ها توجه ویژه‌ای داشته باشند.
[1]. Unplanned Behavior
[2]. Grounded Theory
کلیدواژه‌ها

استراوس، ‏‫انسلم ال ‬؛ و کوربین، ‏‫جولیت ام ‬‏ (۱۳۹۰)‏. مبانی پژوهش کیفی : فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای‏. (ابراهیم‌ افشار، مترجم). تهران: نشر نی.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‏‫اسماعیل‌زاده، علی؛ امرایی، حافظ؛ قلی پور، سارا؛ و مقدم، آرش‏. (۱۳۹۶)‏. تأثیر جو و طراحی چیدمان فروشگاه‎های اینترنتی، بر رفتار خرید آنی آنلاین مشتریان‏. فصلنامه علمی-پژوهشی مدیریت بازرگانی، 9(2)، 213-232. Doi: 10.22059/JIBM.2017.60166‬‬‬‬‬
‏‫تقی‌زاده، ندا‏ (۱۳۹۳)‏. بررسی نیازهای اطلاعاتی زنان شاغل و خانه‌دار شهر خلخال (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، تهران.‬‬‬‬‬
‏‫حصاری، ژیلا‏ (۱۳۸۵)‏. بررسی نیازهای اطلاعاتی زنان خانه‌دار در کتابخانه‌های عمومی شهر مشهد‏. پیام بهارستان، (66)، 11-14.‬ بازیابی شده در 6 تیر 1397 از: http://ensani.ir/fa/article/269165‬‬‬‬‬
‏‫خدادادی، محمد رسول (۱۳۹۶)‏. ارتباط بین رفتار اطلاع‌یابی و باورهای معرفت‌شناختی بر اساس الگوی اطلاع‌یابی ویلسون (مطالعه موردی: دانشجویان تحصیلات تکمیلی مدیریت ورزشی)‏. مطالعات مدیریت رفتار سازمانی در ورزش، 4(3)، 41-50. بازیابی شده در 15 بهمن 1396 از: http://fmss.journals.pnu.ac.ir/article_3966.html‬‬‬‬‬
‏‫سالاری، محمود‏ (۱۳۹۱)‏. واکاوی و تبیین عوامل عمده مؤثر بر فرهنگ مطالعه در ایران و ارائه مدلی مناسب برای توسعه آن (پایان‌نامه دکتری). دانشکده فردوسی، دانشگاه دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، مشهد.‬‬‬‬‬‬
‏‫طباطبائی شهرآباد، سیده زهرا‏. (۱۳۹۵)‏. بررسی میزان استفاده نوجوانان از خدمات کتابخانه‌های عمومی سبزوار و رابطه آن با پیشرفت تحصیلی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، مشهد.‬‬‬‬‬
‏‫عبدالوند، محمدعلی؛ و غفاری آشتیانی، پیمان (۱۳۸۸)‏. ارائه الگویی برای ارزیابی عوامل مؤثر بر تبلیغات شفاهی مثبت در بازار خدمات (مطالعه موردی: بانک‌های شهرستان اراک)‏. آینده‌پژوهی مدیریت، 20(2)، 35-51. بازیابی شده در 18 فروردین 1396 از: http://jmfr.srbiau.ac.ir/article_6664_1026.html‬‬‬‬‬
‏‫قاسم، امیدعلی؛ و نورمحمدی، حمزه علی (۱۳۹۴)‏. الگوهای سنجش و اندازه‌گیری سرانه مطالعه در ایران. مقاله ارائه شده در هشتمین کنفرانس ملی و دومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت دانش. تهران: موسسه اطلاع‌رسانی نفت، گاز و پتروشیمی. بازیابی شده در 16 بهمن 1395 از: https://www.civilica.com/Paper-IKMC08-IKMC08_133.html‬‬‬‬‬
‏‫کشکولی، محبوبه (۱۳۹۱)‏. تأثیر عوامل محیطی بر رفتار خرید آنی مشتریان مورد مطالعه فروشگاه رفاه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده مدیریت و حسابداری، تهران.‬‬‬‬‬
‏‫محمدزاده، هاجر؛ و بزرگی، اشرف‌السادات‏ (۱۳۹۱)‏. استفاده‌کنندگان از کتابخانه ملی ایران و شیوه‌های بهره‌گیری آنان از منابع و خدمات کتابخانه ملی: همخوان یا ناهمخوان با اساسنامه‏. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 23(4)، 22-39. بازیابی شده در 16 بهمن 1395 از: http://ensani.ir/fa/article/315162‬‬‬‬‬
‏‫محمدی، کورش؛ و دوستدار، دکتر یحیی (۱۳۸۷)‏. نقش کتابخانه مرکزی دانشگاه امام صادق (ع) در تأمین نیازهای اطلاعاتی دانشجویان تحصیلات تکمیلی آن دانشگاه‏. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، 42(48)، 175-202. بازیابی شده در 6 تیر 1397 از: https://jlib.ut.ac.ir/article_21325.html‬‬‬‬‬
‏‫منصوریان، یزدان؛ و سنگری، محمود‏ (۱۳۹۴)‏. بررسی رفتار اطلاع جویی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه خوارزمی در تدوین پایان‌نامه. مجله تعامل انسان و اطلاعات، 2(2)، 1-8. بازیابی شده در 25 اسفند 1395 از: https://hii.khu.ac.ir/article-1-2485-fa.html‬‬‬‬‬
‏‫نظری، محسن؛ و قادری‌عابد، امیرحسین (۱۳۹۰)‏. ارائه مدلی جهت بررسی عوامل مؤثر بر رفتار خرید ناگهانی - مورد مطالعه: دانشجویان دانشکده مدیریت دانشگاه تهران -‏. مدیریت بازرگانی، 3(4)، 127-140.‬‬ بازیابی شده در 27 مرداد 1395 از: https://jibm.ut.ac.ir/article_28562.html‬‬‬‬‬
‏‫نعیمی، جمیله؛ و محمداسماعیل، صدیقه (۱۳۹۵)‏. تعیین رفتار اطلاع‌یابی دانش‌پژوهان دانشگاه‌های علوم پزشکی خراسان رضوی با رویکرد شبکه عصبی‏. پژوهش‌نامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 6(2)، 80-96.‬ https://doi.org/10.22067/riis.v6i2.58333‬‬‬‬‬
‏‫نوشین‌فرد، فاطمه (۱۳۸۴)‏. بررسی عوامل مرتبط با رفتار اطلاع‌یابی اعضای هیأت‌علمی. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 16(3)، 39-52.‬‬ بازیابی شده در 29 اردیبهشت 1396 از: http://nastinfo.nlai.ir/article_595.html‬‬‬‬‬
‏‫هراتی، هادی؛ نوشین‌فرد، فاطمه؛ اسفندیاری‌مقدم، علیرضا؛ باب‌الحوائجی، فهیمه؛ و حریری، نجلا (۱۳۹۷)‏. عوامل مؤثر بر رفتار استفاده برنامه‌ریزی نشده کاربران از منابع و خدمات کتابخانه‌های دانشگاهی‏. تعامل انسان و اطلاعات، 5(2)، 1-14. بازیابی شده در 25 تیر 1398 از: https://hii.khu.ac.ir/article-1-2786-fa.html‬‬‬‬‬
Ajzen, Icek. (2006). Constructing a TPB questionnaire: Conceptual and methodological considerations. Available in April 9, 2017 at: https://pdfs.semanticscholar.org/0574/b20bd58130dd5a961f1a2db10fd1fcbae95d.pdf
Burnett, Sandy E. (2006, August 29). Internal and external trigger cues of impulse buying online (Thesis, NonPeerReviewed-Master of Science). Oregon State University, Corvallis. Available in February 19, 2017 at: https://ir.library.oregonstate.edu/concern/graduate_thesis_or_dissertations/db78tg07w
Floh, Arne; & Madlberger, Maria. (2013). The Role of Atmospheric Cues in Online Impulse-buying Behavior. Electronic Commerce Research and Applications, 12(6), 425–439. https://doi.org/10.1016/j.elerap.2013.06.001
Graa, Amel; & Dani-Elkebir, Maachou. (2012). Application of stimulus & response model to impulse buying behavior of Algerian consumers. Serbian Journal of Management, 7(1), 53-64. https://doi.org/10.5937/sjm1201053G
Harati, Hadi; Nooshinfard, Fatemeh; Isfandyari-Moghaddam, Alireza; Babalhavaeji, Fahimeh; & Hariri, Nadjla. (2019). Factors affecting the unplanned use behavior of academic libraries users. Aslib Journal of Information Management, 71(2), 138-1354. https://doi.org/10.1108/AJIM-04-2018-0092
Hossain, Md Uzzal; Hossain, Md Arman; & Islam, Md Shariful. (2017). An assessment of the information needs and information-seeking behaviour of members of parliament (MPs) in Bangladesh. Information and Learning Science, 118(1/2), 48-66. https://doi.org/10.1108/ILS-10-2016-0075
Khan, Fauz Dar; Ahmad, Sajjad; & Khan, Asad. (2017). Information Seeking Behaviour (ISB) of Teaching Staff and Students using Central Library of the University of Peshawar. PUTAJ - Humanities and Social Sciences, 25(1), 145-160. Available in February 5, 2018 at: http://putaj.puta.pk/index.php/hss/article/view/394
Kim, Jiyeon. (2003, August). College students’ apparel impulse buying behaviors in relation to visual merchandising (Doctoral dissertation). University of Georgia, Athens. Available in March 12, 2017 at: http://purl.galileo.usg.edu/uga_etd/kim_jiyeon_200308_ms
Kuhlthau, Carol C. (1991). Inside the search process: Information seeking from the user’s perspective. Journal of the American Society for Information Science, 42(5), 361-371. https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-4571(199106)42:5<361::AID-ASI6>3.0.CO;2-#
Mahmoudi Maymand, Mohammad; & Ahmadinejad, Mostafa. (2011). Impulse buying: the role of store environmental stimulation and situational factors (An empirical investigation). African Journal of Business Management, 5(34), 13057-13065. https://doi.org/10.5897/AJBM11.2112
Mattila, Anna S.; & Wirtz, Jochen. (2008). The role of store environmental stimulation and social factors on impulse purchasing. Journal of Services Marketing, 22(7), 562-567. https://doi.org/10.1108/08876040810909686
Ngozi, Okonoko Vera; Uche, Emeka-Ukwu & Ejiro, Ayomanor Kenneth. (2015). Information seeking behaviour of faculty members in a Nigerian university. International Journal of Academic Research and Reflection, 3(4), 95-102. Available in April 1, 2017 at: http://www.idpublications.org/wp-content/uploads/2015/05/INFORMATION-SEEKING-BEHAVIOUR-OF-FACULTY-MEMBERS-Full-paper.pdf
Sharma, Piyush; Sivakumaran, Bharadhwaj; & Marshall, Roger. (2014). Exploring impulse buying in services: toward an integrative framework. Journal of the Academy of Marketing Science, 42(2), 154-170. https://doi.org/10.1007/s11747-013-0346-5
Thanuskodi, S. (2009). Information-Seeking Behavior of Law Faculty at Central Law College, Salem. Library Philosophy and Practice (e-journal), 282, 1-7. Available in April 1, 2017 at: https://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/282
Tremblay, Amelie J. (2005). Impulse buying behavior: Impulse buying behavior among college students in the borderlands. ETD Collection for University of Texas, El Paso. Available in February 19, 2017 at: https://scholarworks.utep.edu/dissertations/AAI1430979
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1397
  • تاریخ بازنگری 23 تیر 1398
  • تاریخ پذیرش 09 مرداد 1398