پنجمین شماره مجله پزوهش نامه کتابداری و اطلاع رسانی

سخن سردبیر


چالش در باب تداوم تولید نسخه های چاپی مجله های علمی

 


در دو دهه اخیر، فناوری های نوین این امکان را برای مجلات فراهم آورده است که در قالب الکترونیکی تولید و منتشر شوند و به سادگی در دسترس علاقمندان قرارگیرند. بسیاری از مجلات اکنون در دو قالب چاپی و الکترونیکی و یا تنها در شکل الکترونیکی انتشار می یابند. بحث در باره مزیتها و محدودیتهای هر دو قالب (چاپی و الکترونیکی) در سالهای اخیر داغ بوده اما بتدریج طرفداران چاپ الکترونیکی مجلات افزایش یافته اند و از پافشاری طرفداران تداوم تولید چاپی آنها کاسته شده است.

دلایل این روند را می توان در مزیتهای بسیار زیاد نسخه الکترونیکی (از جمله سرعت و سهولت تولید، نشر و توزیع و نیز سازماندهی و نمایه پذیری محتوا) رصد کرد. نیازمندان اطلاعات، پژوهشگران و خوانندگان هم ترجیح می دهند که به نسخه الکترونیکی دسترسی داشته باشند. این یک وضعیت عادی در همه کشورها به شمار می رود هرچند که در برخی کشورهای درحال رشد، به دلایل گوناگون، چالشهایی در ارتباط با پذیرش نسخه های الکترونیکی از سوی ناشران، نویسندگان و سازمانهای پشتیبان وجود دارد.

برخی سازمانها تا مدتهای زیاد مجلات الکترونیکی را برسمیت نمی شناختند و به مقالات منتشر شده در آنها امتیازی اختصاص نمی دادند. در نتیجه، نویسندگان با این مشکل مواجه بودند که مسیر طولانی چاپ مجلات را به شکل سنتی تحمل نمایند. دانشگاهها، بویژه، در پذیرش مجلات الکترونیکی و معتبر دانستن آنها تردید داشتند.
این وضعیت اکنون رو به تغییر و تحول است. دلایل آن را می توان اینها دانست: با رونق کنسرسیوم تامین منابع علمی و خریدهای کلان مجلات تمام متن خارجی و پایگاهها توسط دانشگاهها، و بروز مشکلات بسیار در سفارش و دریافت مجلات چاپی توسط کتابخانه ها، سرانجام وزارت علوم و وزارت بهداشت مجلات الکترونیکی را برسمیت شناختند.

اکنون بوضوح می توان مشاهده کرد که اشتراک، خرید و ارائه تعداد مجلات چاپی در کتابخانه بسیار محدود شده است. از سویی، تحول دیگری در این زمینه رخ داده است: به دلیل گرانی بیش از حد کاغذ و تحمیل هزینه بالا برای ناشران مجلات، وضعیت دشواری پدید آمده است. برخی از مجلات با تاخیر در انتشار، برخی با توقف انتشار، و برخی با بلاتکلیفی مواجه شده اند که در مجموع وضعیت مناسبی برای مجلات علمی و نیازمندان آنها به شمار نمی رود. شمارگان (تیراژ) مجلات چاپی کاهش چشمگیر داشته است. هرچند که مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (آی اس سی) به کمک ناشران شتافته اند و مجلات آنها را با دریافت مبلغ کمی چاپ می کنند اما محدودکردن تعداد مقالات هر شماره از مجلات به 7 مقاله موجب نارضایتی ناشران آنها شده است.
در فضای کنونی، به نظر می رسد روی آوردن به نشر الکترونیکی مجلات می تواند تا اندازه قابل توجه از مشکلات و تنگناها بکاهد. با اقبال سریع جامعه به فضای الکترونیکی و ترویج عادت مراجعه به مجلات الکترونیکی، می توان امیدوار بود که فناوری نوین هزینه های چاپ و توزیع فیزیکی مجلات را به شدت کاهش دهد و بر سرعت و سهولت فرایند چاپ و توزیع بیفزاید. وزارت علوم و وزارت بهداشت و سایر ناشران مجلات علمی باید شرایط لازم برای توسعه نشر الکترونیکی را برای مجلات علمی فراهم آورند. وجود سامانه های الکترونیکی و وبی برای دریافت، داوری، ویراستاری و نشر مجلات اکنون یکی از معیارهای جهانی در فضاهای علمی است.

در حال حاضر بسیاری از مجلات ایرانی دارای چنین سامانه ای نیستند و این امر علاقه و تمایل کاربران (نویسندگان، سردبیران، اعضای هیئت تحریریه، داوران، ویراستاران و صفحه آرایان) را برای کار در فضای سنتی کاهش داده است. الگوهای خوبی که در حال حاضر برای برخی مجلات وجود دارند می توان مورد استفاده سایر ناشران قرار گیرد. همچنین، کتابها و مقاله ها و دستورالعملهای گوناگونی در این زمینه در دسترس است. بدون تردید، هرچه زودتر به سوی این فضا حرکت کنیم سودمندی و اثربخشی بیشتری خواهیم داشت.

دکتر رحمت الله فتاحی


دریافت نسخه XML این شماره

مقالات پژوهشی

مقالات پژوهشی

مقالات مروری

مقالات مروری