چهارمین شماره مجله پزوهش نامه کتابداری و اطلاع رسانی

نخستین گرایش تخصصی دوره دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی: بازیابی اطلاعات و دانش

آموزش در مقاطع عالی در همه رشته ها از جمله کتابداری و اطلاع رسانی از آنچنان اهمیتی برخوردار است که بخش عمده ای از بحث ها و پژوهش های آکادمیک را تشکیل داده است. در ایران اکنون صدها مقاله، کتاب و پایان نامه در این زمینه در دسترس است که نشان از اهمیت آموزش و توجه اندیشمندان و حرفه مندان ایرانی به این مقوله می دهد. در سالهای اخیر، یکی از مهمترین مباحث در قلمرو رشته کتابداری و اطلاع رسانی در ایران بر بازنگری در برنامه های آموزشی معطوف بوده است. دلیل چنین توجهی، تاکید بر ایجاد تغییر و تحول برای پاسخگویی به نیازهای حرفه در راستای پاسخگویی به نیازهای جامعه است. سرعت و گستره تحولات، بویژه تحت تاثیر فناوری های نوین، آنچنان بوده که بسیاری از برنامه های موجود را به لحاظ محتوا و رویکرد زیر سئوال برده است. به همین دلیل، کمیته علم اطلاعات و دانش شناسی در دفتر گسترش آموزش عالی در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تلاش داشته تا به این دغدغه ها پاسخ گوید و برنامه های آموزشی را در کلیه مقاطع تحصیلی مورد بازنگری قرار دهد. بازنگری در نام رشته نیز به موازات این تحولات آغاز شد و به سرانجام رسید. رویکرد اعضای کمیته در بازنگری برنامه های درسی، ایجاد گرایش های تخصصی بویژه در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا بوده است. همانگونه که در مصاحبه های رئیس این کمیته، جناب اقای دکتر مهراد، در رسانه ها قابل ردگیری است، در طول سه سال اخیر چندین گرایش و رشته تخصصی در مقطع ارشد ایجاد شده است: مدیریت کتابخانه های دانشگاهی، مدیریت کتابخانه های عمومی، مدیریت اطلاعات، مدیریت کتابخانه های دیجیتالی، نسخه های خطی، دانشنامه نگاری، مطالعات آرشیوی، علم سنجی. اجرای هر یک از این برنامه های نوین می تواند تحول مورد انتظار را در پاسخ به نیازهای جامعه به وجود آورد. در این میان، و پس از فراغت نسبی از بازنگری در برنامه های دوره کارشناسی ارشد و با تاکید وزارت علوم مبنی بر الزامی بودن بازنگری در برنامه های آموزشی دوره دکترا، کمیته بر آن شد تا کار خود در این زمینه را آغاز کند. این امر با پیشنهاد گرایش تخصصی "بازیابی اطلاعات و دانش" از سوی یکی از اعضای گروه آموزشی علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه فردوسی مشهد کلید خورد. خوشبختانه با همفکری اعضای کمیته علم اطلاعات و دانش شناسی وزارت علوم و تلاش پیوسته دکتر مهراد رئیس آن، این برنامه مورد تصویب وزارت قرار گرفت که می تواند از سال آینده از سوی هر گروهی که امکانات و شرایط لازم را داشته باشد اجرا گردد. آنچه در زیر می آید توجیه ضرورت این گرایش تخصصی است که در آغاز برنامه تدوین شده آمده است: "بازیابی اطلاعات و دانش اکنون یکی از مهمترین موضوع‏‏ها در قلمرو علم اطلاعات و دانش‏‏شناسی است. این موضوع زمینه‏‏ای میان رشته‏‏ای دارد زیرا از سایر قلمروهای مرتبط از جمله روان‏‏شناسی، علوم رایانه، تعامل انسان – رایانه، و هستی‏شناسی، در فرایند سازماندهی، پردازش و بازیابی استفاده می‏‏کند. اکنون و به دلیل وجود حجم غیر قابل تصور اطلاعات و مشکل بازیافت کم ربط و بی ارتباط در نظامهای بازیابی، توجه به جنبه دانشی و بالا بردن قابلیتهای پایگاههای اطلاعاتی در جستجو و بازیابی دانش اهمیت بسیار زیادی یافته است. وجود هزاران مقاله و کتاب و برگزاری ده ها همایش ملی و بین المللی در زمینه سازماندهی دانش و نیز تشکیل انجمن بین المللی سازماندهی دانش (ISKO) بیانگر ضرورت بیش از پیش توجه به مقوله دانش در نظامهای بازیابی است." در اشاره به هدفهای این گرایش آمده است: "مهمترین هدف این دوره تربیت دانش آموختگانی است که توانایی پژوهش و آموزش در قلمرو سازماندهی و بازیابی اطلاعات و دانش را در سطح بالا و با رویکرد نظری و کاربردی داشته باشند. بر این اساس، دانشجویان دوره دکترا باید توانایی لازم را از جنبه‏‏های نظری و عملی در زمینه شناسایی محیط ها و نظام‏‏های سازماندهی و بازیابی اطلاعات، شناسایی مسائل و مشکلات مرتبط با طراحی پایگاه‏های اطلاعاتی، همچنین سازماندهی، ذخیره، جستجو و بازیابی دانش کسب کنند. هدف دیگر این گرایش، ایجاد شناخت جامع و توانایی در دانش آموختگان در زمینه هایی چون تحلیل پایگاه های اطلاعاتی از جنبه ذخیره، پردازش، جستجو، بازیابی و نمایش اطلاعات و نیز کمک به طراحان پایگاه‏های اطلاعاتی با رویکرد دانشمدارانه می باشد. در این راستا، تدوین گرایش تخصصی "سازماندهی و بازیابی اطلاعات و دانش" در مقطع دکترا بیش از پیش ضروری است." در زمینه محتوای دوره نیز این توجیه ارائه شده است: "در تدوین این گرایش تلاش شده است تا محتوای آن بر پایه دانش مرتبط با فرایند ذخیره و بازیابی طراحی شود. بر این اساس، درسهای این گرایش با محورهایی چون پردازش متن، بازنمایی، سازماندهی، ذخیره، پردازش، جستجو، بازیابی و مانند آنها با تاکید بر معناشناسی و هستی شناسی در ارتباط است. تاکید محتوا بر دو عنصر اطلاعات و دانش است." در نهایت، این امیدواری وجود دارد که توانمندیهای تخصصی دانش آموختگان علم اطلاعات و دانش شناسی به تواند تحول مثبتی را در قلمرو ذخیره و بازیابی آغاز نماید. نیازهای جامعه در زمینه دسترسی به اطلاعات و بویژه دانش را نمی توان با نظامها و پایگاههای سنتی پاسخ گفت. دانش آموختگان این گرایش می توانند به کمک متخصصان علوم رایانه چنین تحولی را ایجاد نمایند.

با سپاس

دکتر رحمت الله فتاحی


دریافت نسخه XML این شماره

مقالات پژوهشی

مقالات پژوهشی

بررسی سنجه مرکزیت در شبکه هم‌نویسندگی مقالات مجلاتعلم اطلاعات

فریده عصاره; فرامرز سهیلی; عبدالحسین فرج پهلو; عبدالحمید معرف زاده

مقالات مروری

مقالات مروری

جغرافیای سیاسی، جهانی‌شدن و جریان اطلاعات

محمد رئوف حیدری فر; فرامرز سهیلی